در ظاهر به نظر می رسد اصطلاح مارکسیسم اسلامی برای توصیف ایدئولوژی التقاطی سازمان مجاهدین خلق قبل از انقلاب و از جانب ساواک ابداع شده است اما ریشه های این نوع طرز تفکر، تاریخی پر طول و تفضیل و بیرون از مرزهای میهنمان دارد. تاریخی پر فراز و نشیب و پرازآشفتگی.
اصطلاح مارکسیسم اسلامی که مجاهدین خلق در ایران آن را نفی می کنند و از دستاوردهای مبارزاتی آن به عنوان علم مبارزه استفاده می کردند تلاش می کند آموزه های اقتصادی و اجتماعی مارکسیسم را در چارچوبی اسلامی به کار گیرد.
پیشینه و ریشه ها
نظریه پرداز برجسته مارکسیسم اسلامی
میرسعید سلطان‌غالیف (Mir-Said Sultan-Galiev - دهه ۱۹۲۰)
اگر به طور مشخص به تلاقی اندیشه «مارکسیسم رسمی» و «اسلام» در تاریخ نگاه کنیم، میرسعید سلطان‌غالیف (نظریه‌پرداز برجسته تاتار و از رهبران بلشویک پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷) کلیدی‌ترین چهره است. او که تلاش می‌کرد مارکسیسم را با بافت جوامع مسلمان تطبیق دهد، بنیان‌گذار جریانی شد که در تاریخ به نام «کومونیسم ملی مسلمان» (Muslim National Communism) یا «مارکسیسم مسلمان» (Muslim Marxism) شناخته می‌شود. او معتقد بود جوامع مسلمان تحت ستم امپراتوری‌ها، خود به خود نقشی معادل «پرولتاریا» (طبقه کارگر) را در تاریخ ایفا می‌کنند
میرسعید سلطان گالیف کیست و جایگاه او در سال ۱۹۲۰ چه بود؟
میرسعید سلطان گالیف (۱۸۹۲–۱۹۴۰) یک انقلابی و روزنامه‌نگار تاتار بود که در نوامبر ۱۹۱۷ به بلشویک‌ها پیوست. تا سال ۱۹۲۰، او به عالی‌ترین مقام مسلمان در سلسله‌مراتب حزب کمونیست شوروی تبدیل شده
او ریاست «کمیساریای امور مسلمانان» (بخشی از کمیساریای خلق در امور ملیت‌ها به رهبری استالین) و «کالج مرکزی نظامی مسلمانان» را بر عهده داشت و نقش مهمی در سازمان‌دهی واحدهای نظامی مسلمان در ارتش سرخ ایفا کرد.
مفهوم «مارکسیسم اسلامی»
تلفیق اندیشه ها
گالیف را بنیان‌گذار جریان فکری «کمونیسم ملی مسلمان» (Muslim National Communism) یا «مارکسیسم اسلامی» می‌دانند. او معتقد بود که شیوه زندگی و ارزش های اجتماعی اسلام با سوسیالیسم در تضاد نیست و می‌توان مارکسیسم را با شرایط جوامع اسلامی تطبیق داد.
نگاه ضد استعماری به طبقه:
در مقابل مارکسیست های اروپایی که تنها کارگران صنعتی غرب را طبقه انقلابی میدانستند، گالیف استدلال می‌کرد که تمامی خلق‌های مسلمان و مستعمره تحت ستم امپریالیسم غرب، یک «طبقه پرولتاریا» محسوب می‌شوند. او باور داشت که انقلاب جهانی بدون رهایی شرق و مستعمرات از سلطه غرب (بریتانیا، فرانسه و حتی شوونیسم روس) به نتیجه نخواهد رسید.
*****
بر خلاف متفکران و نواندیشان دینی که آموزه های اسلام را راهنمای عمل و دارای پتاسیلی بی پایان برای تعبیر وضع موجود میدانستند سلطان‌غالی‌اف هیچ‌گونه تفسیر مذهبی، فقهی یا کلامی از قرآن، نهج‌البلاغه یا احادیث اسلامی ارائه نداد. او یک مفسر دین یا الهیات دان نبود و هرگز تلاش نکرد تا با استناد به آیات قرآن یا خطبه‌های نهج‌البلاغه، حقانیت سوسیالیسم را اثبات کند.
نگاه او به اسلام، تفاوتی بنیادین با جریانهای «نوگرایی دینی» یا «چپ مذهبی» داشت:
۱. اسلام به عنوان یک «سیستم مدنی و فرهنگی» نه وحی الهی
او به عنوان یک عضو حزب کمونیست، به اصول ماتریالیسم وفادار بود و به جنبه‌های ماوراءالطبیعی دین (مانند وحی، معاد یا معجزات) اعتقاد شخصی نداشت. برای او، قرآن کتابی نبود که حاوی مانیفست سوسیالیسم الهی باشد؛ بلکه او اسلام را به عنوان یک «سیستم فراگیر اجتماعی، حقوقی و فرهنگی» می‌دید که در طول قرن‌ها، شیوه زندگی، اقتصاد و هویت توده‌های شرق را شکل داده بود.
۲. مخالفت با مبارزه مستقیم با دین
بزرگترین اختلاف او با بلشویک‌های مرکزنشین (مثل استالین) بر سر متدولوژی بود. سلطان‌غالی‌اف در مقالات خود (مانند مقاله مشهور "روش‌های تبلیغ ضد مذهبی در میان مسلمانان" در سال ۱۹۲۱) استدلال می‌کرد که: حمله مستقیم به قرآن، مساجد و روحانیون، توده‌های مسلمان را علیه انقلاب کمونیستی متحد میکند.
به جای ممنوع کردن دین، باید مدارس مدرن و آموزش‌های علمی ایجاد کرد تا جامعه به مرور و به صورت طبیعی، ساختار سنتی خود را تغییر دهد.
۳. استفاده از زبان دین برای اهداف سیاسی
تنها ارتباط سلطان‌غالی‌اف با مفاهیم اسلامی، استفاده ابزاری و استراتژیک از زبان دین برای فهم پذیر کردن سوسیالیسم برای توده‌های مسلمان تاتار و آسیای مرکزی بود. او می‌دانست که دهقانان مسلمان مفهوم «پرولتاریا» یا «ماتریالیسم دیالکتیک» را درک نمی‌کنند، بنابراین از مفاهیم سنتی عدالت‌خواهی در فرهنگ اسلامی برای جذب آنها به ساختار شوروی استفاده می‌کرد.
او اساساً به سراغ متون مذهبی نرفت. دغدغه اش جامعه شناسی مسلمانان بود، نه الهیات اسلامی. او اسلام را یک «ملیت و هویت جمعی» در برابر استعمار غرب می‌دانست.
در نهایت، ایده‌های او الهام بخش بسیاری از جنبش‌های استقلال طلبانه در جهان سوم، سوسیالیسم عربی (مانند ناصریسم در مصر و بعثیسم) و جنبش‌های ضد استعماری شد.
سرانجام او چه شد؟
اختلاف با استالین و اعدام
پس از پایان جنگ داخلی روسیه و تثبیت قدرت بلشویک‌ها، سیاست مسکو تغییر کرد. گالیف که خواستار خودمختاری واقعی برای جمهوری‌های مسلمان و تشکیل یک حزب کمونیست مستقل مسلمانان بود، با تمرکزگرایی استالین درگیر شد. او در سال ۱۹۲۳ به اتهام «انحراف ناسیونالیستی» و مسلمان گرایی و ترک بودن از حزب اخراج و زندانی شد و سرانجام در جریان تصفیه‌های بزرگ استالینی در سال ۱۹۴۰ در مسکو اعدام گردید
مصطفی سباعی نظریه پرداز برجسته مارکسیسم اسلامی
«مصطفی سباعی» (۱۹۱۵–۱۹۶۴) یکی از مهم‌ترین اندیشمندان جهان عرب و بنیان‌گذار شاخه اخوان‌المسلمین در سوریه بود که با نوشتن کتاب مشهور «اشتراکیة الاسلام» (سوسیالیسم اسلام) در سال ۱۹۵۹، تلاش کرد نشان دهد عدالت اجتماعی و اصول اقتصادی سوسیالیسم نه تنها در اسلام وجود دارد، بلکه اسلام پیشگام و شکل متعالی‌تر آن است.
برخلاف جریان‌هایی که به دنبال تلفیق فلسفه مارکسیسم با اسلام بودند، سباعی رویکردی کاملاً متفاوت داشت
مصطفی سباعی که بود و چرا این کتاب را نوشت؟
مصطفی سباعی از رهبران برجسته و میانه‌رو اخوان‌المسلمین در سوریه و نخستین رئیس دانشکده شریعت دانشگاه دمشق بود.
زمینه تاریخی (دهه ۱۹۵۰): در دهه ۱۹۵۰ میلادی، موج قدرتمند سوسیالیسم، ناسیونالیسم عربی (به رهبری جمال عبدالناصر) و احزاب چپ (مانند حزب بعث و حزب کمونیست) خاورمیانه را فرا گرفته بود. جوانان عرب برای رهایی از فقر و فئودالیسم به سمت مارکسیسم جذب می‌شدند و اسلام را مدافع سرمایه‌داران و اربابان می‌دیدند. سباعی کتاب «اشتراکیة الاسلام» را در سال ۱۹۵۹ (هم‌زمان با اتحاد مصر و سوریه و سیاست‌های سوسیالیستی عبدالناصر) منتشر کرد تا ثابت کند برای دستیابی به عدالت اجتماعی نیازی به وارد کردن ایدئولوژی‌های غربی و کمونیسم نیست.
۲. محورهای اصلی اندیشه سباعی در «اشتراکیة الاسلام»
تفاوت بنیادین با مارکسیسم:
سباعی صراحتاً مارکسیسم و ماتریالیسم (ماده‌گرایی) را رد می‌کرد. او معتقد بود سوسیالیسمِ مارکسیستی به دلیل نفی خدا و معنویت، به استبداد دولتی و نابودی اخلاق منجر می‌شود. از نظر او، «سوسیالیسم اسلامی» مبتنی بر ایمان، اخلاق و تکافل (همبستگی اجتماعی) است، نه جنگ طبقاتی و کینه‌توزی.
مالکیت مشروط و مبارزه با فئودالیسم:
او استدلال می‌کرد که در اسلام، مالکیت مطلق از آنِ خداست و انسان تنها امانت‌دار است. اگر ثروت در دست عده‌ای انباشته شود و باعث فقر جامعه گردد، حکومت اسلامی حق و وظیفه دارد برای برقراری عدالت، زمین‌ها و ثروت‌ها را بازتوزیع کند (ملی‌سازی و اصلاحات ارضی).
پنج حق اساسی انسان:
سباعی در این کتاب تأکید میکند که اسلام پنج حق بنیادین را برای هر شهروند (مسلمان و غیرمسلمان) تضمین کرده است: حق حیات، حق آزادی، حق دانش، حق کرامت و حق مالکیت (تأمین معیشت). اگر فردی قادر به کار نباشد، دولت موظف به تأمین زندگی او از طریق زکات و بیت‌المال است.
۳. بازتاب و تأثیرگذاری کتاب در جهان اسلام و ایران
کتاب اشتراکیة الاسلام به سرعت به یکی از پرفروش‌ترین و بحث‌برانگیزترین آثار فکری جهان عرب تبدیل شد و به توجیه مذهبی اصلاحات ارضی و سیاست‌های رفاهی در کشورهای عربی کمک کرد؛ هرچند بخش‌های سنتی‌تر و محافظه‌کار اخوان‌المسلمین (به‌ویژه در کشورهای حوزه خلیج فارس) با آن مخالفت کردند و او را به التقاط متهم ساختند.
تأثیر در ایران
این کتاب در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به زبان فارسی (با عنوان «سوسیالیسم اسلام» یا «اشتراکیت اسلام») ترجمه شد و مورد توجه روشنفکران مذهبی ایران قرار گرفت. افرادی مانند محمود طالقانی (که کتاب اسلام و مالکیت را با دغدغه هایی مشابه نوشت)، مرتضی مطهری و همچنین بنیان‌گذاران اولیه مجاهدین خلق از آثار متفکران عربِ هم نسل سباعی برای تبیین «اقتصاد توحیدی» و پاسخ به شبهات مارکسیست‌ها استفاده کردند.
ادامه دارد
No comments:
Post a Comment